موقعيت و وضعيت استان مركزي از لحاظ حوزه كاري بخش منابع طبيعي

       استان مركزي به وسعت 2940000 هكتار در قلب فلات مركزي ايران قرار گرفته و داراي 3 رشته كوه مي باشد كه عموماً از شمال غربي به سمت جنوب شرقي امتداد دارند. مرتفع‌ترين نقطه آن كوه اردهال با ارتفاع 3433 متر از سطح دريا و پست‌ترين نقطه آن در جنوب شرقي دشت ساوه با ارتفاع 950 متر از سطح دريا و در موقعيت جغرافيايي َ58 و ْ48 تا َ5 , ْ51  طول شرقي و  َ33 , ْ33 تا َ34 , ْ35 عرض شمالي واقع گرديده است. بر اساس مطالعات گروه مطالعاتي هامون در كل استان 14 تيپ و گروه مطالعاتي رويان 26 تيپ گياهي وجود دارد(9و10). ميزان بارندگي استان از 100 تا 500 ميليمتر متغير مي‌باشد. رودخانه‌هاي مهم استان, قره چاي ( با طول 540 كيلومتر) و قمرود (288 كيلومتر) و دشت‌ها و نواحي عمده كشاورزي استان دشتهاي ساوه, زرند, اراك , فراهان, شازند و شراء مي‌باشد(5). استان مركزي بر اساس تقسيم‌بندي آمبروژه داراي 3 نوع اقليم ارتفاعات فوقاني, نيمه خشك سرد و خشك سرد مي‌باشد. براساس فرهنگ آبادي سال 1365 استان مركزي داراي 2877 آبادي و 8 شهرستان طبقه‌بندي شده است. عشاير استان داراي نظامهاي ايلي و قبيله‌اي براساس روابط خويشاوندي نبوده بلكه بخشهائي از ايلات و طوايف ساير نقاط كشور هستند كه به علل مختلف به استان كوچانده شده يا روي ‌آورده اند و به دامداري پرداخته‌اند.  بيشتر اين عشاير به علت مراتع مرغوب و چشمه سارهاي مناسب در اطراف قم و ساوه متمركز شده‌اند. مهمترين گروههاي قومي آنها  عبارتند از شاهسون بغدادي, مغاني, كلهر, كله كوهي, راوه‌اي و سنگسري مي‌باشد.

شرايط استان مركزي به گونه ايست كه توسعة بي رويه بخش صنعت از يك طرف و افزايش جمعيت از طرف ديگر موجب فراموشي و تخريب بخش منابع طبيعي استان گرديده اند که اين امر باعث بروز مسائل و مشكلاتي همچون از دست رفتن منابع آب و خاك، آلودگي محيط زيست و تخريب پوشش گياهي در سطح استان و تبديل وضعيت مراتع از عالي و خوب به متوسط ، فقير و تغيير روند گرايش مراتع به سمت منفي شدن را شده است و اين در حاليست كه مراتع يكي از منابع اساسي و پايه توليد محسوب مي گردند كه حفظ و توسعه آن علاوه بر اينكه توليد پايدار و مستمر را به دنبال داشته، بخش مهمي از علوفه مورد نياز دام را تأمين و نقش اساسي در حفظ آب و خاك و پايداري اكوسيستم را بر عهده دارند.

وسعت مراتع استان مرکزی بالغ بر 1940000 هکتار شامل مراتع ييلاقی(6/46درصد) ، مراتع قشلاقی(6/16 درصد) و مراتع ميانبند( 8/36 درصد ) می باشد. ميزان توليد كل علوفه مراتع در حدود 300 هزار تن مي‌باشد, كه توليد قابل برداشت آن 150 هزار تن برابر با 3/67753 تن TDN مجاز مي‌باشد که جوابگوی 855055 واحد دامی برای مدت 4 ماه از سال خواهد بود.( توليد علوفه ناشی از بخش زراعت هم حدود 535000 تن TDN  می باشد که عموما صرف تغذيه دامهای سنگين در استان می گردد و در اينجا محاسبه نشده است).

جمعيت دامی استان معادل 5097014 واحد دامی برآورد شده که تعداد 1949719( حدود 5/2 برابر ظرفيت فعلی مرتع) واحد دامي متکی به مراتع مي‌باشند (در مراتع ييلاقی 1115822 واحد دامی، 645340 واحد دامی از مراتع ميانبند و 169192 واحد دامی از مراتع قشلاقی استفاده چرايی می نمايند). در شرايط فعلي كل نياز دام وابسته به مراتع برابر 154492864 كيلوگرم TDN مي‌باشد بنابراين کمبود علوفه ای برابر 86739.564 تن TDN خواهيم داشت.

تعداد کل بهره بردار وابسته به مرتع حدود 37024 خانوار برآورد شده است که جمعيت انسانی وابسته به مرتع در سطح استان حدود 152956 نفر خواهد بود. از اين تعداد حدود 16811 خانوار دامشان زير 20 راس ، 1267 خانوار دامشان بين 49-21 راس ، 4768 خانوار دامشان بين 99-50 راس ، 1715 خانوار دامشان بين 299-200 راس 452 خانوار دامشان بالای 300 راس می باشد.همچنين از 37024 خانوار بهره بردار، حدود 1300 خانوار (5/3 درصد) عشاير و 5/96 درصد را دامداران روستايی و ساکن تشکيل می دهند. با توجه به هزينه سالانه يک خانوار که معادل 8560750 ريال است اين هزينه با داشتن حداقل 220 واحد دامی تامين خواهد شد که با توجه به نوع مراتع و توليد علوفه آنها سطح مرتع مورد نياز جهت اين تعداد دام حداقل بين 300 و حداکثر 1200 هکتار تعيين می گردد. جدول ذيل وضعيت كلي منابع طبيعي و مراتع استان مركزي را نشان مي دهد:

آمار فوق بيان کننده اين مطلب است که افزايش جمعيت استان  در طی دو سه دهه اخير و نياز مبرم جمعيت به غذا و بقاء بهره برداری از منابع تامين کننده آن خصوصا مراتع بيش از پيش افزايش يافته است و امروزه شاهد آن هستيم که مراتع منطقه عمدتا در سير قهقرايی و تخريب قرار گرفته است. لذا بررسی تغييرات پوشش گياهی ، گرايش و وضعيت مراتع و آگاهی از ميزان تاثير گذاری  عامل انسانی بر روی وضعيت مراتع يکی از موارد مهم جهت برنامه ريزی و اعمال مديريت صحيح مراتع است.